Bir anket dolduruyorsun. Başta yaşını ve şehrini soruyorlar, buraya kadar normal. Sonra sorular değişiyor: Eğitim durumun ne? Evinde kaç oda var? Otomobilin var mı? Hanede kim çalışıyor?
Bir noktada insan haklı olarak duruyor: Bunların yeni çıkan çikolatayla ne ilgisi var?
Cevap üç harfte gizli: SES.
SES Nedir?
SES, sosyoekonomik statünün kısaltması. Araştırma ve pazarlama dünyasında insanları ekonomik ve sosyal konumlarına göre gruplandırmak için kullanılan bir sınıflandırma sistemi.
Türkiye'de bu sınıflandırma altı gruptan oluşuyor: A, B, C1, C2, D ve E. A en üst, E en alt grubu temsil ediyor.
Bu grupları Türkiye Araştırmacılar Derneği (TÜAD) belirliyor. En son güncelleme 2025 yılında yapıldı ve bu güncelleme, sektörün uzun süredir beklediği kapsamlı bir yenilenmeydi.
Neden Sadece Gelir Sorulmuyor?
En mantıklı soru bu. "Madem ekonomik durumu ölçüyorsunuz, geliri sorup geçin" demek çok doğal.
İki nedenle olmuyor.
Birincisi, insanlar gelirlerini doğru beyan etmiyor. Kimi utandığı için düşük söylüyor, kimi abartıyor, kimi de gerçekten bilmiyor — özellikle hane geliri söz konusuysa. Bu yüzden tek başına gelir sorusu güvenilir bir ölçüm vermiyor.
İkincisi, gelir tek başına yaşam tarzını açıklamıyor. Aynı maaşı alan iki kişiden biri kirada oturup birikim yapamıyor, diğeri kendi evinde oturup tatile çıkabiliyor olabilir. İkisinin tüketim davranışı birbirinden tamamen farklıdır.
Bu yüzden SES hesaplanırken meslek, eğitim düzeyi, gelirin kaynağı, oturulan evin türü, yaşanılan çevrenin niteliği ve sahip olunan varlıklar bir arada değerlendiriliyor.
2025 Güncellemesinde Ne Değişti?
TÜAD koordinasyonunda yürütülen ve yaklaşık dört yıl süren güncelleme çalışması, sınıflandırmayı birkaç önemli noktada değiştirdi.
Beyana dayalı yapı azaltıldı. Artık "aylık geliriniz nedir" sorusu yerine, ekonomik gücü daha somut gösteren varlık temelli göstergeler kullanılıyor. Araç sahipliği ve ev sahipliği gibi değişkenler modele dahil edildi.
Meslek sorgulaması sadeleşti. Eskiden uzun ve karmaşık meslek listeleri vardı; şimdi aşamalı bir sorgulama modeli kullanılıyor. Amaç, insanların kendi mesleklerini daha tutarlı biçimde işaretleyebilmesi.
Yerleşim tanımı yenilendi. Türkiye İstatistik Kurumu'nun yeni sınıflandırması esas alınarak yerleşimler "Yoğun Kent", "Orta Yoğun Kent" ve "Kır" olarak yeniden tanımlandı.
Ayrım keskinleşti. Artık aynı eğitim ve meslek grubundaki iki kişi, hane gelir göstergelerine göre farklı SES segmentlerinde yer alabiliyor. Yani eskisi gibi "üniversite mezunu memur = şu grup" şeklinde kaba bir eşleştirme yapılmıyor.
Türkiye'nin Dağılımı Nasıl?
TÜAD'ın 2025 çalışmasında Türkiye geneli yoğun kent alanları için açıklanan dağılım şöyle:
AB grubu: yüzde 21,5
C1 grubu: yüzde 22,4
C2 grubu: yüzde 32,5
DE grubu: yüzde 23,7
Bu tabloda dikkat çeken iki şey var. Birincisi, yoğun kentlerde nüfusun yaklaşık yüzde 44'ü ABC1 grubunda yer alıyor. İkincisi ve daha önemlisi, tek başına en kalabalık grup yüzde 32,5 ile C2 — yani alt-orta segment.
Bu rakam, pazarlama iletişiminde sık yapılan bir hatayı da açıklıyor. Reklamlarda ve marka iletişiminde genellikle üst gelir gruplarına hitap eden bir yaşam tarzı gösterilir, oysa Türkiye'nin en kalabalık kesimi orta ve alt-orta segmentte.
Bu Ölçüm Nasıl Yapılıyor?
SES grupları tahminle değil, saha araştırmasıyla belirleniyor. TÜAD, Türkiye'yi temsil eden bir örneklemle çalışıyor: 21 bin hanede yaşayan 6 bin kişiyle görüşülerek gruplar oluşturuluyor.
Türkiye'de SES ölçümü aslında iki farklı kurum tarafından yürütülüyor. TÜAD'ın modeli daha çok tüketim davranışlarını tahmin etmeye yönelik. Türkiye İstatistik Kurumu ise adrese dayalı kayıt sistemi üzerinden, toplumun konumunu ve bu konumdaki değişimi standart bir yöntemle ölçüyor. İkisi farklı amaçlara hizmet ediyor.
Markalar Bunu Ne İçin Kullanıyor?
SES, bir araştırmanın en temel kırılım araçlarından biri. Birkaç somut örnek:
Ürün geliştirme. Bir gıda markası yeni bir ürün çıkaracak. Ambalaj boyutundan fiyat noktasına kadar her karar, hangi segmentin bu ürünü satın alacağına göre şekillenir. Küçük ambalajlı ve uygun fiyatlı bir versiyon, farklı bir segmentin ihtiyacına cevap verir.
Mağaza konumlandırma. Bir zincirin yeni şube açacağı semtin SES profili, o mağazada hangi ürünlerin bulundurulacağını doğrudan etkiler.
Medya planlaması. Reklamın hangi kanalda, hangi saatte yayınlanacağı, hedeflenen grubun medya alışkanlıklarına göre belirlenir.
Araştırma temsiliyeti. Bir araştırmanın "Türkiye'yi temsil ettiğini" söyleyebilmesi için katılımcı dağılımının gerçek nüfus dağılımına benzemesi gerekir. Sadece belirli bir gruptan insanlarla yapılan araştırma, ülkenin tamamı hakkında bir şey söyleyemez.
Peki Bu Etiketleme Adil mi?
Dürüst olmak gerekirse, insanları harflerle sınıflandırmak ilk bakışta rahatsız edici gelebilir. Bu eleştiriyi ciddiye almak lazım.
Birkaç noktayı netleştirmekte fayda var.
SES bir değer yargısı değil. A grubunda olmak "daha iyi bir insan olmak" anlamına gelmiyor. Bu sınıflandırma ahlaki bir hiyerarşi değil, tüketim davranışını tahmin etmeye çalışan istatistiksel bir araç.
Sınıflandırma bireysel değil, hane düzeyinde. Ölçülen şey kişinin kendisi değil, içinde yaşadığı hanenin ekonomik koşulları.
Sonuçlar toplu halde kullanılıyor. Araştırma raporlarında "C2 grubunun yüzde 40'ı şunu tercih ediyor" gibi ifadeler yer alır. Hiçbir markaya "şu kişi C2 grubunda" diye bir bilgi gitmez.
Sabit değil. SES, hayat boyu taşınan bir etiket değil. Eğitim, meslek veya hane koşulları değiştikçe grup da değişir.
Verdiğin Bilgiler Ne Oluyor?
Bu, haklı olarak en çok merak edilen konu.
Ciddi araştırma platformlarında profil bilgileri iki amaçla kullanılır: seni doğru anketlerle eşleştirmek ve sonuçları anlamlı gruplara ayırmak. Yanıtlar analiz aşamasında bireysel olarak değil, toplu istatistik olarak işlenir.
Türkiye'de kişisel verilerin işlenmesi KVKK kapsamında düzenleniyor. Kayıtlı bir araştırma şirketi, hangi verileri hangi amaçla topladığını aydınlatma metninde belirtmek zorunda.
Pratik bir uyarı da şu: hiçbir ciddi araştırma platformu senden TC kimlik numarası, banka şifresi veya kredi kartı bilgisi istemez. Böyle bir talep geldiğinde oradan uzaklaşmak en doğrusu.
Profil Sorularını Doldurmak Neden İşine Yarar?
Bu soruların bir de senin açından pratik bir tarafı var.
Platform seni ne kadar iyi tanırsa, o kadar uygun anket gönderir. Profilin boşsa, sistem uygunluğunu ancak sen ankete girdikten sonra test edebilir — yani daha çok elenirsin. Profilin doluysa, uymayacağın anketler sana hiç gösterilmez.
Bir de şu var: profilinde zaten cevaplanmış sorular, çoğu ankette baştan tekrar sorulmaz. Bu da her ankette aynı demografik soruları yeniden doldurmak zorunda kalmaman demek.
Özetle
Anketlerde karşına çıkan o kişisel sorular, meraktan sorulmuyor. Araştırmanın Türkiye'yi gerçekten temsil edip etmediğini belirleyen şey, katılımcıların hangi gruplardan geldiği.
SES, kusursuz bir sistem değil ve tartışmaya açık yanları var. Ama şu an elimizde tüketim davranışını tahmin etmek için kullanılan en yerleşik araç ve 2025 güncellemesiyle Türkiye'nin bugünkü gerçeğine daha yakın hale getirildi.
Bir sonraki ankette hane büyüklüğü veya oturduğun evin türü sorulduğunda, en azından neden sorulduğunu biliyor olacaksın.
Gravis'te profil sorularını tamamlayarak sana daha uygun anketlerin gelmesini sağlayabilir, katıldığın araştırmalar için GCoin kazanabilirsin.
