Pazar akşamı kendine söz veriyorsun: "Yarından itibaren her gün on beş dakika ayırıp biraz ek para kazanmaya çalışacağım." Anket doldurursun, uygun bir görev var mı diye bakarsın. Günde on beş dakika, ne kadar zor olabilir ki?
Pazartesi gerçekten oturuyorsun. Salı da. Çarşamba işten yorgun geliyorsun, "bugün olmasın" diyorsun. Perşembe günü ise tamamen unutuyorsun. Sonraki pazar akşamı aynı söz yeniden veriliyor: "Bu sefer pazartesi ciddi başlıyorum."
İlginç olan şu: Başlamak için pazartesiyi bekliyoruz ama başladığımız şeyi sürdürmek o kadar kolay olmuyor. Peki neden?
Neden hep pazartesi başlıyoruz?
Hengchen Dai, Katherine Milkman ve Jason Riis, 2014'te Management Science dergisinde yayımladıkları çalışmada insanların hedeflerine ne zaman yöneldiğine baktı. Google'da "diyet" kelimesinin aranma sıklığı yeni bir haftanın, yeni bir ayın ve yeni bir yılın başında, ayrıca resmî tatillerin ertesinde artıyordu. Bir üniversite spor salonunun giriş kayıtlarında da benzer bir tablo vardı: Ziyaretler haftanın, ayın ve dönemin başında, bir de doğum günlerinin ardından yükseliyordu.
Buna "taze başlangıç etkisi" deniyor. Yeni bir hafta, yeni bir ay ya da yeni bir yıl başlayınca, sanki biz de yeniden başlayabilecekmişiz gibi hissediyoruz. Geçen hafta yapamadıklarımız geride kalmış, önümüzde yeni bir sayfa açılmış gibi.
Ama bir ayrıntıya dikkat: Araştırma, insanların bu günlerde bir şeylere başlamaya daha istekli olduğunu gösteriyor. Başladıkları şeyi sürdürüp sürdürmediklerini değil.
Bunda kötü bir şey yok. Pazartesi başlamak sana iyi geliyorsa başla. Bizce sorun, her aksadığında yeniden pazartesiyi beklemeye başlaman.
Başlamak kolay, sürdürmek neden zor?
Pazar akşamı her şey kolay görünüyor. Önünde boş bir hafta varmış gibi düşünüyorsun. Ama çarşamba geldiğinde iş uzamış, yemek yapılacak, belki biraz da dinlenmek istiyorsun. Pazar günü verdiğin söz, çarşamba gününün yorgunluğunu hesaba katmamış oluyor.
Üstelik mesele her zaman ayırdığın sürenin uzun olması değil. On beş dakika bile günün neresine koyacağını bilmiyorsan kolayca aradan çıkabiliyor.
Dişlerini fırçalamak için her sabah kendini motive etmeye çalışmıyorsun. Kalkıyorsun, banyoya gidiyorsun ve yapıyorsun. Çünkü artık gününün bir parçası. Alışkanlık da biraz böyle oluşuyor: Aynı şeyi benzer durumlarda tekrar ettikçe, yapmak için her seferinde yeniden karar vermen gerekmeyebiliyor.
Ek gelirde ise durum biraz farklı. Ek gelir için yaptığın iş her gün aynı olmayabilir; bir gün anket var, bir gün yok. Ama o işe bakmak için ayırdığın zaman, zamanla gününün alıştığın bir parçası hâline gelebilir. Burada alışkanlık hâline gelen şey kazancın kendisi değil, fırsatlara düzenli olarak bakman.
Bir alışkanlık kaç günde oluşur?
Sık duyulan bir iddiaya göre yeni bir alışkanlık 21 günde oluşuyor. Bu rakamın bilimsel bir dayanağı zayıf.
Phillippa Lally ve arkadaşlarının 2010'da European Journal of Social Psychology'de yayımladığı çalışmada, katılımcılar her gün tekrarlayacakları bir davranış seçti: öğle yemeğinde bir meyve yemek ya da akşam yemeğinden önce kısa bir koşuya çıkmak gibi. Araştırmacılar 84 gün boyunca bu davranışın ne kadar kendiliğinden yapılır hâle geldiğini takip etti.
Bu çalışmadan çıkan ve sık anılan süre 66 gün. Ama bu, 66. gün geldiğinde herkesin bir anda alışkanlık kazandığı anlamına gelmiyor. Araştırmacıların hesaplamalarında süreler oldukça değişkendi: Bazı davranışlar birkaç haftada daha kendiliğinden yapılır hâle gelirken, bazıları için aylar gerekebileceği tahmin edildi.
Bir de yapılacak işin ne olduğu önemli. Öğle yemeğinde bir meyve yemekle her gün koşuya çıkmak aynı çabayı gerektirmiyor.
İlk haftalarda hâlâ zorlanıyorsan bu, alışkanlığın hiç oluşmayacağı anlamına gelmiyor. Belki biraz daha zamana ihtiyacın var. Belki de hedefini günlük hayatına daha uygun hâle getirmen gerekiyor.
Bir günü kaçırmak her şeyi bozar mı?
Çarşamba günü atlanan o on beş dakika, bazen bütün planın bırakılmasının başlangıcı oluyor. "Zaten bozuldu" düşüncesi, bir günlük aksaklığı haftalık bir kopuşa çevirebiliyor.
Lally'nin araştırmasında güzel bir ayrıntı var: Bir günü kaçırmak, alışkanlığın oluşma sürecini belirgin biçimde etkilemiyordu. Yani çarşamba günü yapamadın diye pazartesiye kadar beklemene gerek yok. Perşembe yeniden deneyebilirsin.
Mesele bir sonraki pazartesiyi beklemek değil, ertesi gün kaldığın yerden devam etmek.
Küçük bir ek gelir rutinini nasıl oturtursun?
Diyelim ki her akşam yemekten sonra on dakikanı ek gelir için ayırmak istiyorsun. Telefonunu açıp uygun bir anket ya da görev var mı diye bakabilirsin. O gün sana uygun bir şey yoksa, sırf takvimde boşluk kalmasın diye rastgele bir işe girişmen gerekmiyor. Ertesi gün yeniden bakarsın. Her gün bakmak, her gün kazanmak demek değil.
Küçük başla. İlk günden kendine bir saatlik hedef koyma. On dakika ayırabiliyorsan onunla başla; süre sadece bir örnek, sana uyanı sen bilirsin. Önemli olan, bunu ertesi gün de yapabilecek olman.
Günün içinde bir yer bul. "Boş vaktim olunca bakarım" dediğin şey kolayca unutuluyor. Onun yerine kahveni içerken ya da akşam yemeğinden sonra birkaç dakika ayırmayı deneyebilirsin. Her gün tam aynı saatte olmak zorunda değil; önemli olan ne zaman yapacağını önceden bilmen.
Neye bakacağını bil. On dakikanı ayırdığında nereden başlayacağını düşünerek vakit kaybetme. Kontrol edeceğin uygulamalar ya da takip ettiğin işler belli olsun. Uygun bir fırsat varsa değerlendirirsin, yoksa o gün için kontrolünü yapmış olursun.
Aksarsa devam et. İstersen takvimde hangi günler vakit ayırdığını işaretleyebilirsin, ama bu zorunlu değil. Bir gün atladıysan da bütün planı silmene gerek yok. Bazen hedefi büyütmek yerine biraz küçültmek gerekiyor.
Ayırdığın zamana değiyor mu, bak. Her gün on dakika ayırıyor olman tek başına yeterli değil. Ne kadar zaman harcadığını ve karşılığında ne kazandığını da düşün. Bazı işler düzenli yapmaya değer, bazılarıysa beklediğinden çok daha fazla vakit alabilir. Bunun hesabı için ek gelir işlerinin saatlik hesabını anlattığımız yazıya göz atabilirsin.
Bir de şunu unutma: Bir şeyi alışkanlık hâline getirmiş olman, onu sonsuza kadar yapman gerektiği anlamına gelmiyor. Artık sana uygun değilse değiştirebilirsin.
Pazartesiyi beklemene gerek yok
Pazartesi başlamak istiyorsan başla. Yeni bir haftanın verdiği heves bazen gerçekten işe yarıyor. Ama çarşamba günü planın aksadı diye her şeyi gelecek haftaya bırakmana gerek yok.
Bugün perşembe olsa bile on dakikalık küçük bir başlangıç, gelecek pazartesi için verilen büyük bir sözden daha fazla iş görebilir.
Sen de boş zamanlarında anket doldurarak küçük ek kazançlar elde etmek istersen, Gravis'teki uygun araştırmalara katılıp GCoin kazanabilirsin.



